Eduscience

Eduscience

<br />
<br />
Rycina przedstawiająca pokrzywę<br />
zwyczajną http://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Illustration_Urtica_dioica0_clean.jpg<br />
(rycina pochodzi z książki Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé Flora von<br />
Deutschland, Österreich und der Schweiz 1885, Gera, Germany)<br />
<br />

Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica L.) to jedna z tych roślin, którą poznajemy już we wczesnym wieku i to najczęściej od tej nieprzyjemniej strony. Swędzenie, zaczerwienienie, wysypka to częste efekty spotkania z pokrzywą.

Wszystko przez pokrywające łodygi i liście włoski wydzielające substancje parzące. Dziś często bywa traktowana jako chwast, jednak w przeszłości jej rola była o wiele większa. Na szczęście obecnie powraca do łask i coraz częściej pojawia się w życiu człowieka pod bardzo różnymi postaciami.

 

Roślina włóknista

Jeszcze przed epoką neolitu, okresem udokumentowanej uprawy lnu, to właśnie z pokrzyw pozyskiwano włókna. Tkaniny z nich znajdowane są w Europie na stanowiskach archeologicznych już z epoki brązu. Są jednak bardzo nietrwałe i trudne do przechowywania. Trzeba jeszcze podkreślić, że w epoce neolitycznej pokrzywa nie była powszechnie występującą roślina. Wymaga ona stanowisk bogatych w substancje pokarmowe, a tych jest dziś dużo ze względu na masowa hodowle zwierząt, nawożenie itp. Kiedyś jednak pokrzywy w potężnych łanach rosły jedynie nad brzegami rzek.

Pokrzywy jako rośliny przędzalnicze powszechnie opisywane były w XII wieku. Traktowane były jako rośliny włókniste mniejszej wartości, choć do XVII wieku wartość jako rośliny na przędzę rosła. Materiały z włókien pokrzywowych wykorzystywano do produkcji szpagatu, lin i tkanin tzw. grubych - żaglowych, workowych, namiotowych. Wykorzystywano również do produkcji bielizny, czego dowodem są słynne na ów czas pokrzywowe prześcieradła z francuskiego miasta Angers. Obrusy i prześcieradła z pokrzyw stosowano m.in. w Szkocji i Tyrolu. Pokrzywa była również podstawowym materiałem na mundury armii francuskiej w czasie wojen napoleońskich.

Włókna pokrzyw nie nasiąkają i nie gniją w wodzie i z tego powodu używane były do wyrobu sprzętu rybackiego. Jeszcze w XIX wieku wyrabiano z tych pokrzyw tkaniny oraz sita do cedzenia miodu i przesiewania mąki.

Wraz z postępem technicznym i odkryciami, w tym botanicznymi, włókna pokrzywowe wyparte zostały przez jedwab i bawełnę. Bawełna, dziś to najważniejsza roślina w produkcji tekstylnej, jest również prastara rośliną uprawną, znana już przed 5000 lat w dolinie Indusu, a nieco później również w Peru. Na naszej szerokości geograficznej zyskała popularność dopiero z rozwojem morskiego transportu.

Pokrzywa wracała do łask najczęściej w czasie kryzysów, czego przykładem może być okres I wojny światowej, kiedy z pokrzywy wyrabiano tkaniny ubraniowe, a w Berlinie działało Berlińskie Towarzystwo Uprawy Pokrzywy wypłacające premie pieniężne za ich uprawę. Efektem tego była ogromna produkcja pokrzywowych tekstyliów szacowana w 1916 na 2,7 tys. ton. Od lat 30. do co najmniej 50. XX wieku także w Związku Radzieckim produkowano z pokrzywy powrozy i tkaniny opatrunkowe.

W drugiej połowie XX i na początku XXI wieku w kilku instytutach badawczych wciąż utrzymywano klony pokrzyw o podwyższonej zawartości włókien i zwłaszcza na przełomie wieków zintensyfikowano prace badawcze nad ich technicznym wykorzystaniem. Wiodące znaczenie w tych badaniach mają instytucje badawcze z Niemiec, Austrii, Finlandii i Włoch.

Wraz z rosnącą popularnością produktów przyjaznych środowisku rośnie zainteresowanie tkaninami z pokrzyw. Tkaniny utkane z pokrzyw mają nieco połyskującą fakturę, są delikatniejsze od tkanin lnianych i mocniejsze niż bawełniane. Z włókien pokrzywy można wytwarzać również papier. Surowcem papierniczym mogą też być odpadki powstające przy produkcji włókien.

 

Roślina kosmetyczna

Pokrzywa od pradziejów wykorzystywana jest do pielęgnowania urody. Z liści pokrzywy otrzymuje się chlorofil a i b. Ma on szerokie zastosowanie w produkcji kremów, maseczek i toników. Kosmetyki z pokrzywy wykorzystywane są one do pielęgnacji skóry i włosów skłonnych do przetłuszczania się. Pokrzywa pozwala też zwalczyć łupież.

 

Roślina jadalna

Pokrzywa zwyczajna (jak również inne gatunki pokrzyw) była rośliną jadalną w wielu regionach Polski i Europy. Zwykle traktowana była jak pożywienie głodowe. Jej spożycie w Polsce spadało, zwłaszcza na początku XX w., a od II wojny światowej stało się incydentalne, ograniczone głównie do zjadania na surowo jako przekąska. Młode pokrzywy (stare są włókniste i zawierają szkodliwe dla nerek cystolity) stanowią cenny składnik pokarmowy ze względu na dużą zawartość i zróżnicowanie soli mineralnych, witamin i białek. Spożywano je jako warzywo, sporządzano z nich zupy lub okrasę do ziemniaków albo placki.

Pokrzywy mogą być spożywane analogicznie jak szpinak warzywny. W celach spożywczych zbiera się młode rośliny o wysokości 15–20 cm w okresie od przedwiośnia do maja (później ew. tylko młode liście z wierzchołków pędów), które spożywa się po obróbce cieplnej lub wysuszeniu. Suszone liście używane są do sporządzania zimą rozgrzewających naparów. Z nasion zaś tłoczono olej o przyjemnym smaku, stosowany także do celów oświetleniowych.

Pokrzywa zwyczajna może służyć do zaprawiania piwa. Do tego celu wykorzystuje się tylko młode pędy. Liście pokrzyw wykorzystywane były również do konserwowania żywności – owinięte nimi mięso, ryby i owoce dłużej zachowywały świeżość.

Świeże pokrzywy działają także jako odstraszacze much i jako produkt naturalny, mogą być umieszczane w pomieszczeniach do przechowywania żywności.

Sok ze świeżych liści bywa używany jako roślinny zamiennik podpuszczki przy wyrobie serów podpuszczkowych (pozwala na wyrób nabiału wegetariańskiego).

 

Roślina barwierska

Chlorofil pozyskiwany z pokrzyw wykorzystywany jest jako zielony barwnik spożywczy oznaczany kodem E140, jak również zielony barwnik wykorzystywany w farmaceutyce, produkcji kosmetyków i barwieniu tkanin. Liście i korzenie mogą służyć także do barwienia białych jajek odpowiednio na zielono i żółto.

 

Roślina pastewna

Pokrzywa jest bardzo cenną rośliną pokarmową ze względu na dużą zawartość białka strawnego, bogactwo witamin, karotenów i soli mineralnych. Ze względu na parzące właściwości pokrzywy nie są zjadane w postaci świeżej na pastwiskach przez bydło i konie. Chętnie wyjadane są natomiast nawet w stanie świeżym przez kozy, świnie i kury. Po ścięciu i przewiędnięciu pokrzyw wszystkie zwierzęta roślinożerne chętnie się nimi pożywiają.

 

Zastosowanie w ogrodnictwie

Wyciąg wodny z pokrzyw (potocznie zwany „gnojówką z pokrzyw” – głównie ze względu na zapach) działa biostymulująco na inne rośliny. Zwiększa odporność roślin na atak owadów i grzybów chorobotwórczych, przyśpiesza wzrost roślin, a także aktywuje rozkład kompostu i odstrasza niektóre owady (mszyce, zwójkowate), a także roztocza. Wywar z korzeni i kłączy pokrzyw ma działanie antygrzybowe, skuteczne w przypadku mączniaka jabłoni i szarej pleśni malin. Potwierdzono także antygrzybowe działanie wyciągów z pokrzywy na inne patogeny, w szczególności wobec Alternaria alternateRizoctonia solani.

 

Poza tym….

Ze względu na dużą zawartość krzemionki i wapnia pokrzywy wykorzystywane były do czyszczenia kotłów i naczyń.

W XVIII i XIX wieku przypisywano sokowi ze świeżych pokrzyw zdolność zmiękczania stali, w którym to celu rozżarzony metal kilkakrotnie w soku pokrzywowym gaszono.

Pszczelarze sadzili pokrzywę wokół pasiek, by w ten sposób utrzymać żaby z dala od uli.

Żywot niektórych z naszych najpiękniejszych motyli dziennych, takich jak paź królowej, rusałka admirał jest nierozerwalnie związany z pokrzywą, ponieważ właśnie tylko liśćmi pokrzywy żywią się ich gąsienice.

 

Tekst:

Dr inż. Ewa Zaraś-Januszkiewicz

 

Literatura:

Bełdowska B., Guzewska J., 1987: Rośliny lecznicze – opis, zbiór, zastosowanie.: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa

Bühring U., 2010: Wszystko o ziołach. Świat Książki, Warszawa

Činčura F., Feráková V., Májovský J., Šomšak L., Záborský J., 1990: Pospolite rośliny środkowej Europy. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa

Czikow P., Łaptiew J., 1987: Rośliny lecznicze i bogate w witaminy. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa

Dowgielewicz S., 1954: Roślinne surowce włókiennicze. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa

Emsley J., 2001: Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements. Oxford University Press, Oxford

Falińska K., 2004: Ekologia roślin. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa

Goulfier G., 2011: Pokrzywa w ogrodzie i kuchni. Wydawnictwo RM, Warszawa

Kaniewski K., Załęska Z., 1970: Surowce roślinne. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa

Kłoszewska E., 1995: Użytkowanie dziko rosnących roślin przez ludność wiejską okolic Puszczy Knyszyńskiej. W: Andrzej Czerwiński: Puszcza Knyszyńska Monografia Przyrodnicza. Supraśl: Zespół Parków Krajobrazowych w Supraślu

Kohlmünzer S., 2003: Farmakognozja: podręcznik dla studentów farmacji. Wyd. V unowocześnione. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa

Kornaś J., Medwecka-Kornaś A., 2001: Geografia roślin.: Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa

Łuczaj Ł., 2004: Dzikie rośliny jadalne Polski. Chemigrafia, Krosno

Mowszowicz J., 1986: Flora jesienna. Przewodnik do oznaczania dziko rosnących jesiennych pospolitych roślin zielnych. WSiP, Warszawa

Nowiński M., 1970: Chwasty łąk i pastwisk. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa

Nowiński M., 1983: Dzieje upraw i roślin leczniczych. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa

Paluch A., 1984: Świat roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław

Rutkowski L., 2006: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej.: Wyd. Naukowe PWN, Warszawa

Sudnik-Wójcikowska B., 2011: Rośliny synantropijne. MULTICO Oficyna Wydawnicza, Warszawa

Galeria zdjęć

Zdrowe opalanie, czyli jakie?

Jak długo mogę się dziś opalać? To pytanie zadajemy sobie szczególnie w bardzo słoneczne dni. Czy możliwe jest wyznaczenie czasu opalania, w którym naszemu organizmowi dostarczymy dawkę promieniowania potrzebną do wytworzenia witaminy D3, a jednocześnie…

Czytaj więcej

Wakacyjna lektura dla nauczycieli

Zachęcamy do wpisania na swoją wakacyjną listę lektur dwóch nowych raportów dotyczących edukacji przyrodniczej. To idealne lektury letnie dla tych wszystkich, którzy zainteresowani są nauczaniem STEM oraz wykorzystaniem gier w nauczaniu!

Czytaj więcej