Eduscience

Hydra afrykańska – najdziwniejsza roślina świata

Ewa Zaraś-Januszkiewicz

Hydra afrykańska (Hyndora africana) jest określana mianem jednej z najdziwniejszych roślin na świecie [fot. 1]. Jest to organizm pozbawiony liści, a także całkowicie – chlorofilu (organizm bezzieleniowy) i dlatego prowadzi pasożytniczy tryb życia. Dziwo to spotkać można w Afryce. Należy do rodziny piestrzennikowatych (Hydnoraceae), do której zalicza się zaledwie 7 gatunków z dwóch rodzajów roślin, i mają one wspólne, opisane wcześniej cechy.

Hydra należy do rodzaju piestrzennik (Hydnora), który jest reprezentowany przez 4 gatunki spotykane na obszarze południowej i tropikalnej Afryki, Madagaskaru, na południowych krańcach Półwyspu Arabskiego. Zaś pozostałe trzy gatunki rodziny piestrzennikowatych należą do rodzaju Prosopanche i rosną w Ameryce Południowej i w Środkowej.

Rośliny z rodzaju Hydnora nazywane są „najdziwniejszymi roślinami świata”. O ich oryginalności świadczy to, że odkrywca rodzaju Hydnora uznał jego przedstawicieli za grzyby, a nie rośliny. A stało się tak dlatego, że to co zobaczył podobne było w kształcie do dużego grzyba.

Kwiat, czy też to co jest widoczne nad gruntem, ma kształt podobny do jaskrawej kolorowej piłki do rugby. Kwiat na zewnątrz jest brązowy, a wewnątrz jasno łososiowy i stopniowo przechodzi w różne odcienie koloru pomarańczowego. Kwiaty są zaskakująco skonstruowane przez naturę – stanowią rodzaj pułapki na owady, wabią je nieprzyjemnym dla ludzi, a atrakcyjnym dla nich zapachem gnijącego mięsa. Gdy owad wchodzi do środka, kwiat się zamyka i wypuszcza go dopiero po zapyleniu, nie czyniąc mu żadnej szkody.

Kwiaty są bardzo okazałe, wyrastają pojedynczo niemal prosto z korzeni – z wnętrza tzw. ryzomatoidu [fot. 2]. Nad powierzchnię ziemi wystaje zwykle tylko górna część kwiatu – mięsiste wyrostki na szczycie listków okwiatu, osiągające do 30 cm długości. Rzadko kwiaty pozostają pod powierzchnią ziemi. Ich budowa charakteryzuje się promienistą symetrią, a wewnątrz można znaleźć i pręciki, i słupki – więc są to kwiaty obupłciowe. Okwiat składa się z pojedynczego okółka 3–4 mięsistych i połączonych płatków, najczęściej barwy czerwonobrązowej. Niektóre kwiaty mają plamy barwy białej, czerwonej, różowej lub brązowej. U niektórych gatunków na wewnętrznej stronie elementów okwiatu występują skierowane ku dołowi włoski. Pręciki zwykle w takiej samej liczbie jak liczba płatków okwiatu, tj. 3–4 (rzadko 5) tworzą zwykle jeden okółek. U roślin z rodzaju Hydnora pręciki mają postać guzowatych narośli pokrytych rurowatymi, ciasno ułożonymi, krętymi zgrubieniami, w których powstaje pyłek wytwarzany w wielkich ilościach. W przypadku rodzaju Prosopanche tak ukształtowane pręciki tworzą stożek, wokół którego dodatkowo znajduje się okółek prątniczków. Słupek jest dolny z pojedynczą komorą utworzoną z trzech (rzadziej czterech) owocolistków. Łożysko zawiera bardzo liczne zalążki zanurzone w jego tkance.

Nasiona są małe, osadzone w galaretowatej, mięsistej papce. Ich liczba jest wręcz porażająco ogromna – nawet powyżej 35 tysięcy! 

Owoc Hydnora africana stanowi element tradycyjnej żywności ludu Khoi (Khoikhoi lub KhoeKhoe oznacza „ludzie-ludzie”, czyli „prawdziwi ludzie” to grupa etniczna rdzennych mieszkańców południowej Afryki, spokrewnionych z Buszmenami, prowadzących koczowniczy tryb życia i przemierzających te terytoria od około 30 tysięcy lat. Swe pierwotne siedziby i pastwiska stad mieli we wschodniej Afryce i przez ostatnie kilka tysięcy lat opuszczali falami ten region, zmierzając do dzisiejszej Republiki Południowej Afryki, północno-wschodniej Namibii, Botswany, Suazi, Lesotho, południowego Mozambiku i na południe. Zimbabwe). Owoc podobno smakuje bardzo dobrze, piecze się go na ogniu, ma słodkawy smak. Wykopują go i spożywają także zwierzęta –  małpy, szakale i jeżozwierze. Owoce Prosopanche są też chętnie zjadane przez pancerniki. A tam, gdzie występują masowo są wykorzystywane jako pasza dla świń. 

Główna część rośliny kryje się pod ziemią. Jej organy podziemne są równie niezwykłe, jak występujące na powierzchni. Pozbawione liści organy podziemne składają się z rosnącego poziomo kanciastego lub okrągłego, mięsistego ryzomatoidu. Trudno określić, czy ten twór jest pędem czy korzeniem. Na kantach lub na całej powierzchni jest pokryty krótkimi brodawkami o skorkowaciałych wierzchołkach. Gdy roślina natrafia na korzeń rośliny żywicielskiej, z brodawek wyrastają nierozgałęzione, cienkie korzenie-przyssawki wnikające w tkanki żywiciela.

Jak wspomniałam hydry są roślinami pasożytniczymi. Rośliny z tej rodziny pasożytują na korzeniach innych roślin, przy czym niektóre gatunki specjalizują się w określonych gatunkach żywicieli. Przedstawiciele rodzaju Hydnora pasożytują najczęściej na akacjach (należy pamiętać, że Acacia – to drzewo rośnące w Afryce [fot.3], a drzewo tak nazywane i spotykane w Polsce w rzeczywistości wcale akacją nie jest – to robinia Robinia pseudoacacia) i wilczomleczach (Euphorbia). Kwiaty zapylane są przez muchówki i chrząszcze, należące do rodziny omarlicowatych (Silphidae). Wabione są zapachem gnijącego mięsa –  padliny oraz bogatą zawartością białek i tłuszczów w tkankach po wewnętrznej stronie zmięśniałego okwiatu. Wąskie szpary między poszczególnymi częściami okwiatu osłonięte są włoskami, co utrudnia wyjście owadom z kwiatu. Owady wydostają się dopiero wówczas, gdy włoski zwiędną. W kwiatach roślin z rodzaju Prosopanche i niektórych z rodzaju Hydnora stwierdzono także termogenezę – zjawisko fizjologiczne typowe dla zwierząt, szczególnie stałocieplnych, prowadzące do wytworzenia i utrzymania ciepłoty. U Hydnora triceps kwiaty i owoce rozwijają się pod powierzchnią gruntu, a nasiona rozsiewane są przez ssaki.

 

Źródła:

Fox, F.W. & Norwood Young, M. 1982. Food from the veld. Delta Books, Johannesburg.

Germishuizen, G. & Meyer, N.L. (eds). 2003. Plants of southern Africa: an annotated checklist. Strelitzia 14. National Botanical Institute, Pretoria.

Jackson, W.P.U. 1990. Origins and meanings of South African plant genera. University of Cape Town Ecolab.

Leistner, O.A. 2005. Seed plants of southern tropical Africa : families and genera. Southern African Botanical Diversity Network Report No. 26. SABONET, Pretoria.

Nickrent, D. L. i in. 2002. Molecular data place Hydnoraceae with Aristolochiaceae. American J. Bot. 89

Rood, B. 1994. Kos uit die veldkombuis. Tafelberg, Cape Town.

Rośliny kwiatowe. Warszawa: Muza S.A., 1998, s. 390-391, seria: Wielka Encyklopedia Przyrody.

Smith, A. 1966. Common names of South African plants. Memoirs of the Botanical Survey of south Africa No. 35.

Van Wyk, B-E. & Gericke, N. 2000. People's plants. A guide to useful plants of southern Africa. Briza Publications, Pretoria.

Visser, J. 1981. South African parasitic flowering plants. Juta, Cape Town.

Williamson, G. 2000. Richtersveld. Umdaus Press, Hatfield, Pretoria.

http://delta-intkey.com/angio/www/hydnorac.htm [5.03.2013]

http://delta-intkey.com/angio/www/hydnorac.htm [5.03.2013]

http://en.wikipedia.org/wiki/Hydnora_africana [5.03.2013]

http://pl.wikipedia.org/wiki/Piestrzennikowate [5.03.2013]

http://sylwiasarzynska.cba.pl/?p=35 [5.03.2013]

http://www.mobot.org/MOBOT/research/APweb/ [5.03.2013]

http://www.nasionatropikalne.pl/index.php?p109,hydra-afrykanska-hyndora-africana [5.03.2013]

http://www.plantsystematics.org/reveal/pbio/fam/allspgfileH.html [5.03.2013]

http://www.plantzafrica.com/planthij/hydnorafric.htm [5.03.2013]






Galeria zdjęć

Dodaj komentarz